مواد مرجع گواهیشده (CRM) و نقش آنها در کنترل کیفیت آزمایشگاهی
مواد مرجع گواهیشده (CRM) و نقش آنها در کنترل کیفیت آزمایشگاهی چکیده اطمینان از صحت و قابلیت اعتماد نتایج اندازهگیری، یکی از مهمترین الزامات آزمایشگاههای تحقیقاتی، صنعتی و کنترل کیفیت است. برای دستیابی به نتایج…
مواد مرجع گواهیشده (CRM) و نقش آنها در کنترل کیفیت آزمایشگاهی
چکیده
اطمینان از صحت و قابلیت اعتماد نتایج اندازهگیری، یکی از مهمترین الزامات آزمایشگاههای تحقیقاتی، صنعتی و کنترل کیفیت است. برای دستیابی به نتایج معتبر، استفاده از مواد مرجع (Reference Materials یا RM) و مواد مرجع گواهیشده (Certified Reference Materials یا CRM) نقش اساسی دارد.
مواد مرجع گواهیشده، موادی هستند که یک یا چند ویژگی مشخص آنها با استفاده از روشهای معتبر اندازهشناختی تعیین شده و همراه با گواهی شامل مقدار ویژگی، عدم قطعیت و اطلاعات قابلیت ردیابی ارائه میشوند.
این مواد در کالیبراسیون تجهیزات، ارزیابی صحت روشهای آنالیز، کنترل کیفیت داخلی و اعتبارسنجی روشهای اندازهگیری کاربرد گستردهای دارند.
در این مقاله، مفاهیم علمی CRM، تفاوت آن با مواد مرجع معمولی، استانداردهای مرتبط، کاربردهای آزمایشگاهی و معیارهای انتخاب مواد مرجع مناسب بررسی میشوند.
کلمات کلیدی: CRM، مواد مرجع گواهیشده، Reference Material، ISO 17034، کنترل کیفیت، کالیبراسیون، عدم قطعیت اندازهگیری، اعتبارسنجی روش
۱. مقدمه
در آزمایشگاههای شیمی تجزیه، اندازهگیری دقیق غلظت ترکیبات شیمیایی، عناصر، آلایندهها و سایر پارامترهای کمی اهمیت زیادی دارد.
بااینحال، دستیابی به یک عدد اندازهگیری بهتنهایی برای اطمینان از صحت نتیجه کافی نیست. لازم است مشخص شود که نتیجه تا چه اندازه به مقدار واقعی نزدیک است و چه عواملی میتوانند باعث ایجاد خطا شوند.
یکی از ابزارهای مهم برای ارزیابی عملکرد روشهای اندازهگیری، استفاده از مواد مرجع با ویژگیهای مشخص و مستند است.
این مواد امکان مقایسه نتایج آزمایشگاهی با مقادیر مرجع را فراهم میکنند و به شناسایی خطاهای سیستماتیک کمک میکنند.
۲. ماده مرجع (RM) چیست؟
ماده مرجع یا Reference Material مادهای است که از نظر یک یا چند ویژگی مشخص، بهاندازه کافی همگن و پایدار باشد تا بتوان از آن برای کاربرد موردنظر در فرایند اندازهگیری استفاده کرد.
مواد مرجع میتوانند بهصورت محلول، پودر، ماده جامد، گاز یا نمونههای دارای ماتریس پیچیده تهیه شوند.
برای مثال، یک محلول استاندارد فلزی با غلظت مشخص یا یک نمونه خاک با ترکیب شیمیایی تعیینشده میتواند برای کاربردهای مشخص بهعنوان ماده مرجع استفاده شود.
البته هر ماده مرجعی الزاماً دارای گواهی رسمی مقدار ویژگی و عدم قطعیت نیست.
۳. ماده مرجع گواهیشده (CRM) چیست؟
ماده مرجع گواهیشده یا Certified Reference Material نوعی ماده مرجع است که با استفاده از روشهای معتبر اندازهشناختی مشخصهیابی شده و همراه با گواهی رسمی ارائه میشود.
در این گواهی، مقدار ویژگی موردنظر، عدم قطعیت مرتبط و اطلاعات مربوط به قابلیت ردیابی اندازهشناختی ثبت میشود.
هدف اصلی استفاده از CRM فراهمکردن یک مبنای معتبر برای ارزیابی کیفیت نتایج اندازهگیری است.
۳.۱. ویژگیهای اصلی CRM
- همگنی مناسب برای کاربرد تعریفشده
- پایداری کافی در شرایط مشخص نگهداری و استفاده
- مقدار گواهیشده برای یک یا چند ویژگی
- عدم قطعیت مرتبط با مقدار گواهیشده
- اطلاعات قابلیت ردیابی اندازهشناختی
- گواهی و دستورالعمل استفاده
وجود این ویژگیها باعث میشود CRM در بسیاری از کاربردهای حساس کنترل کیفیت و اندازهشناسی ارزش ویژهای داشته باشد.
۴. تفاوت RM و CRM
اگرچه RM و CRM هر دو برای پشتیبانی از اندازهگیریهای آزمایشگاهی استفاده میشوند، از نظر مستندات و سطح اطلاعات اندازهشناختی تفاوت دارند.
| ویژگی | RM | CRM |
|---|---|---|
| همگنی و پایداری | متناسب با کاربرد | متناسب با کاربرد و ارزیابیشده |
| مقدار گواهیشده | الزامی نیست | برای ویژگی گواهیشده ارائه میشود |
| عدم قطعیت مقدار | ممکن است ارائه نشود | برای مقدار گواهیشده ارائه میشود |
| قابلیت ردیابی اندازهشناختی | بسته به کاربرد و مستندات | برای مقدار گواهیشده مستند است |
| کاربرد | کنترل کیفیت و سایر کاربردهای مناسب | کالیبراسیون، ارزیابی صحت و اعتبارسنجی |
نکته علمی: انتخاب CRM بهجای RM همیشه ضروری نیست. نوع ماده مرجع باید با هدف اندازهگیری و الزامات روش آزمایش متناسب باشد.
۵. نقش CRM در کالیبراسیون تجهیزات آزمایشگاهی
کالیبراسیون فرایندی است که ارتباط بین مقادیر مرجع و پاسخ یک سیستم اندازهگیری را تحت شرایط مشخص تعیین میکند.
در بسیاری از روشهای آنالیز شیمیایی، استفاده از استانداردهایی با مقادیر معتبر برای تهیه منحنی کالیبراسیون ضروری است.
برای مثال، در اندازهگیری غلظت یک عنصر فلزی با استفاده از دستگاه جذب اتمی یا ICP، میتوان از محلولهای استاندارد دارای مقادیر گواهیشده برای تهیه استانداردهای کالیبراسیون استفاده کرد.
استفاده از CRM مناسب میتواند به ایجاد زنجیره قابلیت ردیابی اندازهشناختی کمک کند.
البته کالیبراسیون معتبر علاوه بر ماده مرجع مناسب، به تجهیزات حجمی کالیبرهشده، روش صحیح آمادهسازی محلول و کنترل شرایط اندازهگیری نیز وابسته است.
۶. قابلیت ردیابی اندازهشناختی چیست؟
قابلیت ردیابی اندازهشناختی (Metrological Traceability) به ویژگی یک نتیجه اندازهگیری گفته میشود که بتوان آن را از طریق زنجیرهای مستند و پیوسته از کالیبراسیونها به یک مرجع مرتبط کرد.
هر مرحله از این زنجیره با عدم قطعیت اندازهگیری همراه است.
برای مثال، غلظت یک محلول استاندارد ممکن است از طریق روشهای مشخصهیابی و استانداردهای مرجع به واحدهای سیستم بینالمللی یکاها (SI) مرتبط شده باشد.
وجود قابلیت ردیابی به افزایش قابلیت مقایسه نتایج بین آزمایشگاهها کمک میکند.
۷. عدم قطعیت اندازهگیری و اهمیت آن در CRM
عدم قطعیت اندازهگیری (Measurement Uncertainty) پارامتری است که پراکندگی مقادیر قابل انتساب به یک کمیت اندازهگیریشده را توصیف میکند.
برای مثال، ممکن است غلظت گواهیشده یک محلول استاندارد بهصورت زیر ارائه شود:
1000 ± 5 mg/L
این مقدار صرفاً یک مثال آموزشی است. تفسیر دقیق بازه عدم قطعیت به نوع عدم قطعیت گزارششده، ضریب پوشش و سطح پوشش اعلامشده در گواهی بستگی دارد.
هنگام استفاده از CRM، عدم قطعیت مقدار گواهیشده باید در ارزیابی عدم قطعیت روش اندازهگیری مورد توجه قرار گیرد.
۸. نقش CRM در اعتبارسنجی روشهای آنالیز
اعتبارسنجی روش (Method Validation) فرایندی است که نشان میدهد یک روش اندازهگیری برای کاربرد موردنظر مناسب است.
یکی از پارامترهای مهم در اعتبارسنجی، ارزیابی صحت یا درستی اندازهگیری (Trueness) است.
استفاده از CRM با ماتریس و غلظت مناسب میتواند امکان مقایسه نتیجه اندازهگیری با مقدار گواهیشده را فراهم کند.
برای مثال، اگر یک CRM دارای مقدار گواهیشده مشخصی برای یک عنصر باشد، میتوان نتایج اندازهگیری آزمایشگاه را با آن مقدار مقایسه کرد.
در این مقایسه باید عدم قطعیتها، تعداد تکرارها و معیار پذیرش مناسب نیز در نظر گرفته شوند.
۹. استاندارد ISO 17034 چیست؟
استاندارد ISO 17034 الزامات عمومی صلاحیت تولیدکنندگان مواد مرجع را مشخص میکند.
این استاندارد به موضوعاتی مانند مدیریت کیفیت، تولید، مشخصهیابی، ارزیابی همگنی و پایداری و مستندسازی مواد مرجع میپردازد.
تولیدکنندگانی که در دامنه مشخصی براساس ISO 17034 اعتباربخشی شدهاند، صلاحیت خود را برای تولید مواد مرجع در آن دامنه نشان دادهاند.
بااینحال، هنگام خرید باید دامنه اعتباربخشی و تناسب محصول با کاربرد موردنظر بررسی شود.
۱۰. ارتباط ISO 17025 با مواد مرجع
استاندارد ISO/IEC 17025 الزامات عمومی صلاحیت آزمایشگاههای آزمون و کالیبراسیون را مشخص میکند.
آزمایشگاهها برای اطمینان از اعتبار نتایج خود باید موضوعاتی مانند قابلیت ردیابی اندازهشناختی، اعتبارسنجی روشها، کنترل کیفیت و عدم قطعیت اندازهگیری را مدیریت کنند.
استفاده از مواد مرجع مناسب، یکی از ابزارهای مهم برای پشتیبانی از این الزامات است.
البته استفاده از CRM بهتنهایی به معنای انطباق کامل یک آزمایشگاه با ISO/IEC 17025 نیست.
۱۱. کاربردهای CRM در آزمایشگاههای مختلف
۱۱.۱. آزمایشگاههای شیمی تجزیه
مواد مرجع گواهیشده برای ارزیابی صحت اندازهگیری عناصر، ترکیبات آلی و سایر پارامترهای شیمیایی استفاده میشوند.
۱۱.۲. آزمایشگاههای محیطزیست
CRM میتواند برای ارزیابی عملکرد روشهای اندازهگیری آلایندهها در آب، خاک و سایر نمونههای محیطزیستی استفاده شود.
۱۱.۳. صنایع دارویی
مواد مرجع مناسب در کنترل کیفیت، بررسی عملکرد روشهای آنالیز و ارزیابی نتایج اندازهگیری ترکیبات دارویی کاربرد دارند.
۱۱.۴. صنایع غذایی
از مواد مرجع برای بررسی صحت روشهای اندازهگیری عناصر، مواد مغذی و آلایندهها در ماتریسهای غذایی استفاده میشود.
۱۲. معیارهای انتخاب CRM مناسب
انتخاب ماده مرجع گواهیشده باید براساس نیاز واقعی آزمایشگاه انجام شود.
مهمترین معیارها عبارتاند از:
- تناسب نوع ماده و ماتریس با نمونه واقعی
- تناسب مقدار گواهیشده با محدوده غلظت روش
- مناسببودن عدم قطعیت برای هدف اندازهگیری
- وجود اطلاعات قابلیت ردیابی اندازهشناختی
- شرایط نگهداری و مدت اعتبار محصول
- اعتبار و صلاحیت تولیدکننده
- وجود گواهی معتبر و دستورالعمل استفاده
در کاربردهای حساس، بررسی دامنه اعتباربخشی تولیدکننده و مشخصات گواهی اهمیت ویژهای دارد.
۱۳. تفاوت گواهی CRM با COA معمولی
برگه آنالیز یا Certificate of Analysis معمولاً نتایج آزمونهای کنترل کیفیت یک محصول را ارائه میدهد.
در مقابل، گواهی CRM باید اطلاعات موردنیاز برای استفاده اندازهشناختی از مقادیر گواهیشده را نیز شامل شود.
این اطلاعات شامل مقدار گواهیشده، عدم قطعیت و قابلیت ردیابی اندازهشناختی است.
بنابراین وجود COA برای یک ماده شیمیایی، بهتنهایی به معنای CRM بودن آن نیست.
۱۴. نتیجهگیری
مواد مرجع گواهیشده از ابزارهای مهم برای دستیابی به نتایج معتبر و قابلاعتماد در آزمایشگاههای شیمی تجزیه و کنترل کیفیت هستند.
این مواد با فراهمکردن مقادیر مرجع مستند و اطلاعات اندازهشناختی، به کالیبراسیون، ارزیابی صحت و اعتبارسنجی روشهای اندازهگیری کمک میکنند.
بااینحال، انتخاب CRM باید براساس کاربرد موردنظر، نوع ماتریس، محدوده اندازهگیری و الزامات روش انجام شود.
استفاده صحیح از مواد مرجع مناسب، همراه با روشهای معتبر و کنترل کیفیت مستمر، نقش مهمی در افزایش قابلیت اطمینان نتایج آزمایشگاهی دارد.
منابع علمی و استانداردها
- ISO 17034:2016. General requirements for the competence of reference material producers.
- ISO Guide 35:2017. Reference materials — Guidance for characterization and assessment of homogeneity and stability.
- ISO/IEC 17025:2017. General requirements for the competence of testing and calibration laboratories.
- ISO Guide 30:2015. Reference materials — Selected terms and definitions.
- JCGM 200:2012. International Vocabulary of Metrology (VIM).
- National Institute of Standards and Technology (NIST). Standard Reference Materials Program.
تهیه و تنظیم علمی: مجله علمی آرمان سینا